Σέριφος... Το νησί των μεταλλωρύχων και της εξέγερσης – από τη σιωπή των στοών στην κραυγή του 1916
Η Σέριφος, ένα από τα πιο αυθεντικά νησιά των Κυκλάδων, κρύβει στα βράχια και στις ακτές της μια ιστορία βουβής αντίστασης. Πίσω από τις ειδυλλιακές παραλίες και τις κάτασπρες γειτονιές της Χώρας, υπάρχει ένα άλλο αφήγημα: εκείνο των εργατών, των στοών, του ιδρώτα, της εκμετάλλευσης και τελικά του ξεσηκωμού.
---
Τοπίο και πρώτο βλέμμα
Η Χώρα της Σερίφου, σκαρφαλωμένη πάνω σε έναν λόφο, βλέπει το Αιγαίο με την ίδια σιωπηλή επιμονή εδώ και αιώνες. Στα δυτικά, οι παραλίες του Κουταλά και του Μεγάλου Λιβαδιού λούζονται σε μοναδικά ηλιοβασιλέματα. Όμως, το βλέμμα του πρωτάρη ταξιδιώτη συχνά σταματάει αλλού: σε σκουριασμένες σιδηροτροχιές, σπασμένα βαγονέτα, ερείπια εργατικών κατοικιών και σκάλες φόρτωσης που παραπέμπουν σε κάτι σκοτεινό και ξεχασμένο.
---
Από την αρχαιότητα στα χρόνια των μεταλλευτικών εταιρειών
Η εξόρυξη σιδηρομεταλλεύματος στη Σέριφο ξεκινά από την αρχαιότητα, συνεχίζεται στα ρωμαϊκά χρόνια, παύει για αιώνες και ξαναρχίζει τον 19ο αιώνα. Η «Ελληνική Μεταλλευτική Εταιρεία» εγκαθίσταται το 1861, και το 1869 αρχίζει η συστηματική εξόρυξη στο Μέγα Λιβάδι και στον Κουταλά — με τις μακροβιότερες μεταλλευτικές εγκαταστάσεις στον νησιωτικό χώρο.
---
Ο Αιμίλιος Γρόμαν και το καθεστώς της «εκμετάλλευσης»
Το 1880 εμφανίζεται ο Γερμανός μεταλλειολόγος Αιμίλιος Γρόμαν. Με μηδενικό κεφάλαιο και απόλυτη ευθυγράμμιση με το καπιταλιστικό πνεύμα της εποχής, ιδρύει μικρή εταιρεία, συγχωνεύεται με τη χρεοκοπημένη «Σέριφος Σπηλιαζέζα», απαλλοτριώνει γη με πενιχρά ανταλλάγματα και ξεκινά εντατική εκμετάλλευση.
Η εργασία στα μεταλλεία περιγράφεται ως κάτεργο: οι εργάτες δουλεύουν από το χάραμα μέχρι τη δύση, βλέπουν ήλιο μόνο Κυριακή, για μεροκάματα πείνας. Η Σέριφος, άγονη και φτωχή, γεμίζει από εσωτερικούς μετανάστες — φτάνοντας το 1912 να αριθμεί 4.400 κατοίκους, από 2.000 στα τέλη του 19ου αιώνα.
---
Το «φέουδο» περνά στον γιο – και τα θύματα αυξάνονται
Το 1906, ο γιος του Αιμίλιου, Γεώργιος Γρόμαν, αναλαμβάνει. Περιορίζει ακόμη περισσότερο τα ελλιπή μέτρα ασφαλείας, αυξάνει την καταναγκαστική εργασία, εξαγοράζει πολιτικούς και ιδρύει προσκυνημένο σωματείο.
Μόνο το διάστημα 1914–1916, 60 εργάτες χάνουν τη ζωή τους στις στοές. Όσοι διαφωνούν, δέχονται βία — όχι μόνο από εργοδότες, αλλά και από «ιδιωτικούς στρατούς».
---
Ο Κώστας Σπέρας και το ταξικό σωματείο
Το 1915 επιστρέφει στη Σέριφο ο Κωνσταντίνος Σπέρας — μορφωμένος, σοσιαλιστής, μέλος του Εργατικού Κέντρου Πειραιά. Οργανώνει ταξικό σωματείο, επεξεργάζεται ένα από τα πιο επαναστατικά καταστατικά της εποχής, και εκλέγεται πρώτος πρόεδρος του «Σωματείου Εργατών Μεταλλευτών Σερίφου».
Το καταστατικό ζητά 8ωρο, αύξηση μισθού, μέτρα ασφαλείας, δωρεάν νομική κάλυψη, ίδρυση ταμείων αλληλοβοήθειας, συλλογικές συμβάσεις, συνεργατισμό και —τολμηρά για την εποχή— δημοσιοποίηση των μέσων παραγωγής.
---
Η εξέγερση του 1916
Στις 2 Αυγούστου 1916, επιθεωρητής του Υπουργείου Οικονομίας επισκέπτεται το νησί αλλά καλεί τους εργάτες να συνεχίσουν να δουλεύουν «μέχρι να παρθούν αποφάσεις». Στις 7 Αυγούστου ξεσπά η απεργία. Οι εργάτες αρνούνται να φορτώσουν το πλοίο «Μαννούσι».
Η απεργία κλιμακώνεται. Ο υπομοίραρχος Χρυσάνθου, επικεφαλής 30 χωροφυλάκων, φτάνει από την Κέα με αποστολή να καταστείλει την κινητοποίηση. Στις 21 Αυγούστου δολοφονεί τον εργάτη Θεμιστοκλή Κουζούπη μπροστά στο πλήθος. Ακολουθεί ένοπλη σύγκρουση: οι εργάτες εξοργισμένοι απαντούν με πέτρες, ξύλα, αυτοσχέδια μέσα. Τρεις ακόμη εργάτες σκοτώνονται: Μιχάλης Ζωίλης, Μιχάλης Μητροφάνης και Γιάννης Πρωτόπαπας.
Ο Χρυσάνθου λιντσάρεται. Δύο ακόμη χωροφύλακες χάνουν τη ζωή τους. Το νησί περνά για λίγο στα χέρια των εργατών.
---
Η καταστολή και η παρακαταθήκη
Στις αρχές Σεπτεμβρίου, το ελληνικό πολεμικό "Αυλίς" αποβιβάζει 250 στρατιώτες. Ο Σπέρας και άλλοι εργάτες συλλαμβάνονται, φυλακίζονται στη Σύρο και ο ίδιος καταλήγει στις φυλακές Φιρκά στα Χανιά. Έτσι τελειώνει το σύντομο καλοκαίρι της «εργατικής αυτοδιοίκησης». Όμως, ο δρόμος προς το 8ωρο είχε ανοίξει.
Η δολοφονία του Σπέρα από την ΟΠΛΑ το 1943 στη Μάνδρα Αττικής, εν μέσω Κατοχής, βαραίνει ακόμη τη μνήμη της Αριστεράς. Ο ίδιος φυλακίστηκε πάνω από 100 φορές για τους αγώνες του.
---
Το τέλος των μεταλλείων – και τα ερείπια της μνήμης
Το 1963, ο εγγονός του Γρόμαν φεύγει για Νότια Αφρική. Το σχολείο στο Μέγα Λιβάδι, που είχε 85 παιδιά, κλείνει το 1967. Οι εγκαταστάσεις εγκαταλείπονται. Οι σκάλες φόρτωσης, οι ράμπες, το διοικητήριο, οι κατοικίες, τα μηχανήματα, τα βαγονέτα μένουν πίσω — σιωπηλοί μάρτυρες μιας εποχής.
Σήμερα, έχουν ανακηρυχθεί διατηρητέα μνημεία από το Υπουργείο Πολιτισμού. Η εταιρεία «Μεταλλεία Σερίφου και Σπηλιαζέζας» (συμφερόντων Θεόδωρου Αγγελόπουλου) υφίσταται ακόμη νομικά, πλανάται σαν φάντασμα πάνω στο νησί και βρίσκεται συχνά σε δικαστικές διαμάχες με κατοίκους για ιδιοκτησίες και κτίρια.
---
Επίλογος
Η Σέριφος δεν είναι μόνο καλοκαίρι, παραλίες και κυκλαδίτικη απλότητα. Είναι νησί που αντιστάθηκε. Που ύψωσε φωνή, που έγραψε ιστορία εργατική, πριν καν υπάρξει εργατικό δίκαιο. Το χώμα της, στο Μέγα Λιβάδι, έχει αίμα, ιδρώτα και όνειρα.
Κι αυτό δεν ξεχνιέται.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου