ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 1916 100 χρονια πριν…στη Σέριφο

Η Σέριφος, είναι ένα από τα όμορφα νησιά των Κυκλάδων.

Η “Χώρα”, η πρωτεύουσα του νησιού, είναι   σκαρφαλωμένη σε ένα λόφο και αγναντεύει αιώνες τώρα τα γειτονικά της Κυκλαδονήσια και το απέραντο γαλάζιο του Αιγαίου.  

Στα δυτικά της έχει μοναδικές παραλίες, που το σούρουπο χρωματίζονται από ένα ηλιοβασίλεμα μοναδικό. 

Ο «πρωτάρης» επισκέπτης της με απορία και περιέργεια περιεργάζεται  ερείπια κτιρίων, σιδηροτροχιές , σκόρπια βαγονέτα , ράμπες φόρτωσης  και πολλά άλλα που μαρτυρούν ένα διαφορετικό τρόπο ζωής στο πρόσφατο παρελθόν.
Όλα απομεινάρια   μεταλλείων, που πριν μερικές δεκαετίες ήταν η κύρια απασχόληση των κατοίκων. 

Για τη Σέριφο οι μαρτυρίες  εξόρυξης σιδηρομεταλλευμάτων ξεκινούν από την αρχαιότητα και συνεχίζονται   στη διάρκεια των Ρωμαϊκών χρόνων .Μετά έχουμε ένα   μεγάλο διάστημα παύσης έως ότου  καταλήφθηκε η Σέριφος από τους Βενετούς . Το 16ο αιώνα η εξόρυξη σταμάτησε πάλι και πλέον τον 19ο αιώνα,   ξεκίνησε στο Μέγα Λιβάδι και στον Κουταλά,   η μακροβιότερη μεταλλευτική εγκατάσταση στο νησιωτικό χώρο.
Η «Ελληνική Μεταλλευτική Εταιρεία» εγκαταστάθηκε στο νησί το 1861.Η συστηματική εξόρυξη αρχίζει  το 1869 .
Το  1880  εμφανίζεται στο προσκήνιο ο Γερμανός μεταλλειολόγος Αιμίλιο Γρόμαν  .
Τυχοδιώκτης   από αυτούς που ευδοκιμούν μέχρι σήμερα στη χώρα μας και καταχωρούνται στη μνήμη του Λαού με τον  ασαφή κωδικό «λαμόγιο», κατόρθωσε ενστερνιζόμενος τους  κλασσικούς νόμους της καπιταλιστικής αγοράς να πλουτίσει  με μηδενικό κεφάλαιο, με τον εξής απλό τρόπο:

Ιδρύει μια μικρή εταιρία και τη συνενώνει με την φαληρημένη "Σέριφος Σπηλιαζέζα" που έχει ήδη εγκαταστάσεις εξόρυξης στο νησί.
Απαλλοτριώνει γη,με   αντάλλαγμα το μεροκάματο στους ιδιοκτήτες της και   ένα συμβολικό ποσό προς το ελληνικό κράτος,και άμεσα προχωρά σε εντατική εκμετάλλευση των κοιτασμάτων της Σερίφου .  Αν τυχόν  οι ντόπιοι αρνιόντουσαν, τότε, η εκχώρηση γινόταν,«απλά»,με το ζόρι.
Οπως έχει φτάσει στις μέρες μας,στόμα με στόμα ,οι συνθήκες για τους μεταλλωρύχους την εποχή εκείνη είναι βάρβαρες και απάνθρωπες.  
Με το χάραμα της  μέρας πρέπει να βρίσκονται στην είσοδο της κάθε στοάς και με τη δύση   να σχολάνε. Τον ήλιο τον βλέπουν μόνο κάθε Κυριακή και όλα αυτά για ένα μεροκάματο που έφτανε ίσα - ίσα για να μη πεθάνουν.   Για την άγονη όμως Σέριφο, που ποτέ δεν ήταν νησί ψαράδων ή ναυτικών, ο Γερμανός  «αφέντης»   είναι μια κάποια λύσις-και όχι μόνο για αυτήν.
Από τα γύρω νησιά και την Πελοπόννησο καταφθανουν,αναζητώντας μεροκάματο, δεκάδες εργάτες  .
Σιγά σιγά, το νησί των 2.000 κατοίκων, στα τέλη του 19ου αιώνα, αγκλιζει τους 4.400 το 1912 (από τους οποίους 2.000 εργάζονταν στα μεταλλεία). Ο Γερμανός , καμάρωνε στους κύκλους του, πως εκτός από δουλειά πρόσφερε   μόρφωση (τα χαλάσματα της Γραμονίου Σχολής υπάρχουν ακόμη) και περίθαλψη.   Κατέληξε  ντε φάκτο να είναι ένα είδος διοίκησης για το νησί .  Οι άθλιες εργασιακές συνθήκες συνεχίζονται και απ' τον γιο του Γρόμαν, Γεώργιο, που ανέλαβε το «φέουδο» του πατέρα του το 1906.  Περιορίζει ακόμη περισσότερο τα "ακριβά" αλλά ελλιπή μέτρα ασφαλείας ,εντατικοποιεί την παραγωγή και συνεχίζει να αποσπά γη προσθέτοντας στις μεθόδους του πατέρα του περισσότερη βία.   Μόνο τη διετία 1914- 1916 εξήντα εργάτες βρίσκουν   θάνατο στις στοές. Φροντίζει και δημιουργεί ένα «προσκυνημένο» σ΄αυτόν  σωματείο , εξαγοράζοντας πολιτικούς και τοπικούς παράγοντες, αλλά και τις ενοχλητικές φωνές.  Οσες φορές αυτό δεν είναι εφικτό  χρησιμοποιεί στρατό μαγκουροφόρων υποστηρικτών του.... 

Σήμερα, στο Μέγα Λιβάδι υπάρχει ένα μνημείο που μαρτυρά για την αιματοβαμμένη απεργία του 1916.

Η απεργία αυτή  όπως και η βάρβαρη εκμετάλλευση στο νησί έχει περάσει από στόμα σε στόμα και οι περισσότεροι ντόπιοι γνωρίζουν από κάποιον δικό τους άνθρωπο τα γεγονότα. Η θύμηση της ξεδιπλώνει μνήμες ιστορικές, στιγμή τη στιγμή, ζωντανεύοντας τις εικόνες του κάτεργου. Εικόνες εφιαλτικές για τους εργάτες, μα και ηρωικές, περήφανες για την ιστορία που έγραψαν, χαράζοντας το δρόμο του δίκιου τους.

Με τον ερχομό όλο και νέων εργατών από άλλα μέρη της Ελλάδας ήλθαν και μεταλλωρύχοι που είχαν σοσιαλιστικές ιδέες κι έτσι άρχισε μια σοσιαλιστική και συνδικαλιστική ζύμωση στη Σέριφο.

Το 1915 θα γυρίσει στην πατρίδα του τη Σέριφο (καλεσμένος από τους συμπατριώτες του ή κατ΄άλλους απεσταλμένος της σοσιαλιστικής ομάδας) ο Kωνσταντίνος Σπέρας. Πολυταξιδεμένος και μορφωμένος ,μέλος της διοίκησης του Eργατικού Kέντρου Πειραιά.  Σε κάθε περίπτωση ο σκοπός του είναι η οργάνωση ταξικού σωματείου.   Με την άφιξή του οργανώνει τους μεταλλωρύχους και επεξεργάζεται ένα από τα πιο επαναστατικά για την εποχή Καταστατικό εργατικού σωματείου. Το νεοσύστατο   «Σωματείο  Eργατών Mεταλλευτών Σερίφου Eργατών», του οποίου γίνεται και ο πρώτος πρόεδρος είναι πλέον γεγονός.  “Σκοποί του Σωματείου είναι: α) η αδελφική συνένωσις και αλληλεγγύη των Eργατών Mεταλλευτών Σερίφου προς εξύψωσιν της ηθικής, της οικονομικής και της επαγγελματικής καταστάσεώς των, β) η επιδίωξις της ελαττώσεως των ωρών εργασίας και της αυξήσεως του ημερομισθίου,γ) της συνάψεως συνολικών συμβάσεων εργασίας δια τα μέλη του δωρεάν και γραφείον παροχής δικηγορικών συμβουλών δωρεάν. δ) η αλληλεγγύη με τους οργανωμένους εργάτας όλης της Eλλάδος και όλου του κόσμου, δια την άμυναν υπέρ των εργατικών δικαίων και την καταπολέμησιν της εκμεταλλεύσεως από το κεφάλαιον, με τον τελικόν σκοπόν να δημοσιοποιηθούν τα μέσα της παραγωγής να γίνουν τα εκ της εργασίας αγαθά αποκλειστική απολαυή των παραγωγών των και να παύση η εκμετάλλευσις του ανθρώπου από τον όμοιόν του, ε) η οικονομική ενίσχυσις των μελών με την συμμετοχήν εις συνεργατικάς ενώσεις, στ) η επέκτασις της εργατικής νομοθεσίας και η επίβλεψις της εφαρμογής της, ζ) η ίδρυσις Tαμείου Aλληλοβοήθειας, δια να δίδη εις τα μέλη χρηματικόν επίδομα όταν ασθενούν, έξοδα κηδείας όταν αποθνήσκουν κ.τ.λ. Oι σκοποί του Σωματείου θα επιδιωχθούν με την μόρφωσιν των μελών, με την οικονομικήν των ενίσχυσιν όταν γίνονται θύματα της αυθαιρεσίας των εργοδοτριών εταιριών ή της αφωσιώσεώς των εις τα συμφέροντα του Σωματείου και την έκδοσιν ή την ενίσχυσιν δημοσιογραφικών οργάνων του εργατικού αγώνος” ..................

Και το καταστατικό τελειώνει :“Το ατομικόν συμφέρον ευρίσκει ο εργάτης όχι εις την κολακίαν του κεφαλαίου, αλλά εις την σύμπραξίν του με άλλους εργάτας”.

Στις 2 Αυγούστου του 1916, μετά από ενέργειες του σωματείου και   δημοσιεύματα   για τις άθλιες συνθήκες εργασίας, φτάνει στη Σέριφο ειδικός υπάλληλος του υπουργείου οικονομίας και αφού διαπιστώνει μεν πως η κατάσταση είναι πραγματικά χάλια τους προτρέπει να συνεχίσουν να εργάζονται σε αναμονή των αποφάσεών του.

Αυτή  η εμφανής κοροϊδία και σύμπλευση του κράτους με την εργοδοσία, πρέπει να ήταν και η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι.

Στις 7 Αυγούστου οι εργάτες αρνούνται να φορτώσουν το πλοίο "Μαννούσι".

Αποφασίζουν να σταματήσουν κάθε εργασία στις στοές αλλά και στο έδαφος, απαιτώντας 8 ώρες δουλειά, μέτρα ασφαλείας και μεγαλύτερη αμοιβή.  Η εταιρεία το μόνο που δέχεται να συζητήσει είναι 8 ώρες στις στοές και τις υπόλοιπες στο έδαφος . Παράλληλα με απεργοσπάστες  υπαλλήλους των γραφείων, προσπαθεί , χωρίς επιτυχία, να συνεχίσει την παραγωγή. Ο διευθυντής των μεταλλείων  Π. Βάσσος σε συνεργασία με τον πρόεδρο της κοινότητας και τον τοπικό ανθυπασπιστή χωροφυλακής στέλνουν τηλεγράφημα στο υπουργείο εσωτερικών, γράφοντας για στάση των εργατών και πυρπόληση της αποθήκης.  Αξίζει να σημειωθεί πως ο τότε Ειρηνοδίκης Σερίφου Δ. Κοντός αρνείται να το υπογράψει. Το τηλεγράφημα αυτό είναι η αφορμή και καταφθάνει στο νησί απόσπασμα τριάντα χωροφυλάκων από την Κέα με   εντολή να εξασφαλίσουν, με κάθε τρόπο, τη φόρτωση και τον απόπλου του πλοίου.  Ο επικεφαλής    υπομοίραρχος Χρυσάνθου (ημιπαράφρων χαρακτηρίστηκε απο τον Σπέρα),το πρωί της 21ης Αυγούστου 1916 ζητά συνάντηση με τη διοίκηση του σωματείου, με πρόσχημα τη συζήτηση μαζί τους, αλλά ο σκοπός του είναι να τους φυλακίσει στο σταθμό χωροφυλακής πιστεύοντας πως έτσι όλα θα γίνουν ευκολότερα.  Αφού διαβεβαιώνει τον Ειρηνοδίκη ότι το πολύ θα έρίξει μερικούς πυροβολισμούς στον αέρα για εκφοβισμό, κατευθύνεται με όλη τη δύναμη στο λιμάνι του Μεγάλου Λιβαδιού. Δίνει 5 λεπτά προθεσμία στους συγκεντρωμένους να διαλυθούν και να φορτώσουν το πλοίο αλλά πριν καλά καλά περάσει το 5λεπτο, πυροβολεί, εν ονόματι του νόμου και του Βασιλέως όπως κραύγασε, και σκοτώνει εν ψυχρώ τον Θεμιστοκλή Κουζούπη.  Διατάζει  τους χωροφύλακες να πυροβολήσουν εν ψυχρώ αλλά οι πάνω από πεντακόσιοι συγκεντρωμένοι αντιδρούν δυναμικά και από εκεί και πέρα εκτυλίχθηκε και γενικεύτηκε μια πραγματική μάχη, με τους χωροφύλακες να πυροβολούν και τους εργάτες να μάχονται με πέτρες, ξύλα και οτιδήποτε άλλο βρίσκουν μπροστά τους. Η συμπλοκή συνεχίζεται, με τους ανθρώπους της εργοδοσίας και τους χωροφύλακες να πυροβολούν ότι κινείται.  Στην εξέλιξη των συγκρούσεων σκοτώθηκαν τρεις ακόμα εργάτες, οι Mιχάλης Zωίλης, Mιχάλης Mητροφάνης και Γιάννης Πρωτόπαπας.  Με  ουσιαστική παρέμβαση του παππά  Γιάννη Ρώτα η σύγκρουση σταματά εκεί, με τραγικό όμως απολογισμό. Τέσσερις εργάτες νεκροί και δεκάδες οι τραυματίες . Μετά την απελευθέρωση της διοίκησης του σωματείου γίνεται μεγάλη προσπάθεια να ηρεμήσει το οπλισμένο πλέον πλήθος και να σταματήσει το κυνηγητό των χωροφυλάκων.  Ο υπομοίραρχος λιθοβολήθηκε μέχρι θανάτου και το πτώμα του πετάχτηκε στη θάλασσα. Άλλοι δύο από τους χωροφύλακες νεκροί και σχεδόν όλη η δύναμη, τραυματισμένη και άοπλη. 
Τις επόμενες μέρες οι εξεγερμένοι ελέγχουν τα πάντα στο νησί.
Στις αρχές Σεπτεμβρίου φτάνει το ελληνικό πολεμικό "Αυλίς" με 250 στρατιώτες  αλλά και δικαστικούς από τη Σύρο. Η διοίκηση του σωματείου και μερικοί ακόμα εργάτες μεταφέρονται   στη Σύρο και φυλακίζονται.  Ο Κώστας Σπέρας οδηγείται στις φυλακές του φρουρίου Φιρκά στα Χανιά Κρήτης .
Έτσι τελειώνει το σύντομο καλοκαίρι της “αναρχίας” στη Σέριφο.

Ο δρόμος όμως για την ουσιαστική κατοχύρωση του 8ώρου είχε ανοίξει.   Ο χώρος όπου έγινε η σύγκρουση στο Μεγάλο Λειβάδι, αλλά και τα μεταλλεία όπου θυσιάστηκαν ανυπολόγιστες ανθρώπινες ζωές αποτελούν τόπους ιστορικούς για την εργατική τάξη και τους αγώνες της.  Για την ιστορική μνήμη , η «ψυχή» της απεργίας ο Σπέρας   δολοφονείται το Σεπτέμβριο του 1943 από την ΟΠΛΑ(Οργάνωση Προστασίας Λαϊκών Αγωνιστών) στη Μάνδρα Αττικής . Μια αναζήτηση στο διαδίκτυο θα εμφανίσει απίστευτες κατηγορίες να έρπουν για ένα άνθρωπο που πέρασε όλη τη ζωή του με αγώνες για τα πιστεύω του και φυλακίστηκε πάνω από 100 φορές.
Η δυναστεία του Αιμίλιου Γρόμαν τελειώνει το 1963, όταν ο ομώνυμος εγγονός εγκαταλείπει την Ελλάδα για τη Ν. Αφρική επειδή βρήκε πλουσιότερες φλέβες μεταλλεύματος εκεί.
Τα μεταλλεία κλείνουν.και η Σέριφος ερημώνει.
Χαρακτηριστικό της ερήμωσης του νησιού είναι, πως το 1963 το σχολείο του μεγάλου Λιβαδίου είχε 85 παιδιά και το 1967 κλείνει!
Οι σκάλες φόρτωσης του μεταλλεύματος στον Κουταλά και στο Μεγάλο Λιβάδι, το Διοικητήριο στο Μεγάλο Λιβάδι, οι εργατικές κατοικίες και οι υπόλοιπες εγκαταστάσεις με το σωζόμενο εξοπλισμό (μηχανήματα κλπ αντικείμενα) εγκαταλείφθηκαν στο χρόνο .
Πλέον έχουν κηρυχθεί από το υπουργείο Πολιτισμού διατηρητέα μνημεία.
Σήμερα η δικαιούχος εταιρεία «Μεταλλεία Σερίφου και Σπηλιαζέσας» (συμφερόντων Θεόδωρου Αγγελόπουλου) πλανάται σαν φάντασμα πάνω στο νησί με συνεχείς  διενέξεις και δικαστικές διαμάχες με κατοίκους της Σερίφου ως προς το ιδιοκτησιακό καθεστώς των εκτάσεων αλλά και κτιρίων των παλιών μεταλλείων .